Aleyhine bilirkişi raporu düzenlenen çoğu kişi aynı soruyu sorar: itiraz nasıl edilir? Kanundaki karşılığı kısadır. Taraflar, raporun kendilerine tebliğinden itibaren iki hafta içinde, raporda eksik gördükleri hususların bilirkişiye tamamlattırılmasını, belirsizlik gösteren hususlar hakkında açıklama yapılmasının sağlanmasını veya yeni bilirkişi atanmasını mahkemeden talep edebilir. Talebin hazırlanması özel yahut teknik bir çalışma gerektiriyorsa, yine bu süre içinde başvurmak şartıyla bir defaya mahsus ve iki haftayı geçmemek üzere ek süre verilebilir. Bu düzenlemenin tamamı talebin nasıl iletileceğine ilişkindir.
Sonucu belirleyen ise iletim değil, talebin dayandığı gerekçedir. Kanun mahkemeye üç karşılık tanır: yeni sorular düzenleyerek bilirkişiden ek rapor almak, bilirkişiyi duruşmada sözlü açıklama yapmak üzere çağırmak ve gerçeğin ortaya çıkması için gerekli görürse yeni bir bilirkişi aracılığıyla tekrar inceleme yaptırmak. Hangisinin gerekli hâle geleceğini dilekçenin uzunluğu değil, raporun neresinde bir boşluk gösterildiği belirler. Sonuca katılmadığını bildiren bir dilekçe bu üç karşılıktan hiçbirini gerektirmez.
İtiraz neyi ister, kanun neyle karşılık verir
| İtirazın konusu | Kanunun öngördüğü karşılık | Karşılığı gerekli kılan |
|---|---|---|
| Eksik bırakılmış husus | Eksik görülen hususun bilirkişiye tamamlattırılması istenebilir. Mahkeme bunun için yeni sorular düzenleyerek ek rapor alabilir. | Raporda hiç ele alınmamış bir verinin dosyada belgeyle bulunuyor olması. Ele alınmış ama beğenilmemiş bir husus eksiklik değildir. |
| Belirsizlik gösteren husus | Bilirkişinin açıklama yapmasının sağlanması istenebilir. Mahkeme tayin edeceği duruşmada sözlü açıklama yapılmasını kendiliğinden de isteyebilir. | Belirsizliğin hangi kabulü taşıdığının gösterilmesi. Açıklığa kavuştuğunda sonucu değiştirmeyecek bir belirsizlik dosyayı ilerletmez. |
| Yeniden inceleme | Yeni bilirkişi atanması talep edilebilir. Tekrar inceleme yaptırma kararı mahkemenindir ve gerçeğin ortaya çıkması için gerekli görülmesine bağlıdır. | Raporun izlediği yöntem ile dosyadaki veri arasındaki çelişki. Yeni bilirkişi aynı veriye aynı kabullerle bakarsa ikinci rapor birincinin tekrarı olur. |
Raporun bağlamadığı yer
Hâkim, bilirkişinin oy ve görüşünü diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir. Rapor takdiri bir delildir; hükmün kendisi değildir.
Bu kuralın en çok gözden kaçan sonucu, itirazın teknik tartışmaya hiç girmeden kurulabildiği hâldir. Bilirkişi, raporunda ve sözlü açıklamaları sırasında çözümü uzmanlığı, özel veya teknik bilgiyi gerektiren hususlar dışında açıklama yapamaz; hâkim tarafından yapılması gereken hukuki nitelendirme ve değerlendirmelerde bulunamaz. Bir raporun sonuç kısmı çoğu zaman bu sınırı aşar ve teknik tespitle hukuki nitelendirme aynı cümlede birleşir. Bunların ayrıştırılması tek başına sonucu değiştirebilir. Öte yandan serbest değerlendirme yetkisi ters yönde de sınırlıdır: çözümü özel ve teknik bilgi gerektiren bir konu hâkimin kendi bilgisiyle çözülemez. Teknik bir sonucun karşısına konulacak şey yine teknik bir sonuçtur.
Değer kaybı dosyasında teknik gerekçe neye benzer
Değer kaybı uyuşmazlığı sigorta aşamasında çözülmezse dosya Sigorta Tahkim Komisyonu'na veya mahkemeye taşınır. Sigortacılıkta Tahkime İlişkin Yönetmelik, çözümü hukuk dışında özel veya teknik bilgi gerektiren hâllerde hakemin taraflardan birinin talebi üzerine yahut kendiliğinden bilirkişinin oy ve görüşünün alınmasına karar vereceğini öngörür; bilirkişi, Komisyon Başkanlığının her yıl düzenlediği listeden seçilir. Bu aşamada dosyaya bakan kişi eksperlik zincirinin dışındandır ve önüne neyin konduğuna göre farklı bir sonuca varabilir.
Tarafın kendi getirebileceği belge ise uzman görüşüdür. Hukuk Muhakemeleri Kanunu, tarafların dava konusu olayla ilgili olarak uzmanından bilimsel mütalaa alabileceğini açıkça söyler; hâkim gerekli görürse bu kişiyi duruşmaya çağırıp dinleyebilir. Uzman görüşü bilirkişi raporunun yerine geçmez, onunla yarışmaz da. İşlevi daha dar ve daha kesindir: teknik bir raporun hangi noktada tartışmalı olduğunu dosyada görünür kılmak.
Pratikte ağırlık taşıyan itiraz hemen her zaman aynı üç yere iner. Rapordaki hasarsız piyasa değerinin hangi tarihe, hangi donanım seviyesine ve hangi kilometreye göre kurulduğu; hasarın nitelendirmesinin onarım kayıtlarıyla örtüşüp örtüşmediği; değişmesi gereken bir parçanın onarılmış sayılıp sayılmadığı. Bunlar kanaat değil, kontrol edilebilir kabullerdir. Raporu çürüten de bu kabullerden birinin yerine gerekçesi gösterilmiş bir başkasının konulmasıdır. Bu büyüklüklerin her birinin raporda nasıl göründüğü kümenin ayrı bir sayfasında ele alınmıştır.
İtiraz dilekçesi vermek rapordaki tutarı değiştirir mi?
Kendi başına değiştirmez. İtiraz iki parçadan oluşur: mahkemeye iletilen talep ve o talebin dayandığı teknik gerekçe. Kanun yalnızca birincisini düzenler. Dilekçe süresinde verilmiş olsa bile raporun kabullerini sarsan bir veri gösterilmemişse, mahkemenin elindeki ek rapor, sözlü açıklama ve yeni bilirkişi seçeneklerinden hiçbiri gerekli hâle gelmez.
İki haftalık süre içinde itiraz edilmezse rapor kesinleşir mi?
Rapor kesin delil hâline gelmez. Hâkimin bilirkişinin oy ve görüşünü diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirme yetkisi sürer. Sürenin pratik sonucu başkadır: dosyanın o aşamada bir kez daha teknik incelemeye açılma imkânı daralır. Talebin hazırlanması özel veya teknik bir çalışma gerektiriyorsa, yine bu süre içinde başvurulması şartıyla bir defaya mahsus ve iki haftayı geçmemek üzere ek süre verilebilir.
Bilirkişi raporu hâkimi veya sigorta hakemini bağlar mı?
Bağlamaz. Hukuk Muhakemeleri Kanunu, hâkimin bilirkişinin oy ve görüşünü diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendireceğini düzenler; rapor takdiri bir delildir. Ancak serbest değerlendirme, çözümü özel veya teknik bilgi gerektiren bir konunun hâkimin kendi bilgisiyle çözülebileceği anlamına gelmez. Teknik bir sonucun karşısına yine teknik bir sonuç konulması gerekir.
Yeni bilirkişi istenirse mahkeme bunu kabul etmek zorunda mıdır?
Hayır. Kanun taraflara yeni bilirkişi atanmasını talep etme imkânı verir; tekrar inceleme yaptırıp yaptırmamaya mahkeme karar verir ve bu karar gerçeğin ortaya çıkması bakımından gerekli görülmesine bağlıdır. Talebin kabul görmesini sağlayan şey, ilk raporun yönteminde gösterilen somut bir aksaklıktır.
Bilirkişi raporundaki hukuki değerlendirmeye itiraz edilebilir mi?
Edilebilir ve bu itiraz teknik tartışmaya hiç girmeden sonuç verebilen türdendir. Bilirkişi, raporunda ve sözlü açıklamaları sırasında çözümü uzmanlığı, özel veya teknik bilgiyi gerektiren hususlar dışında açıklama yapamaz; hâkim tarafından yapılması gereken hukuki nitelendirme ve değerlendirmelerde bulunamaz. Rapordaki bir sonuç teknik bir tespitin değil hukuki bir nitelendirmenin ürünüyse, bilirkişinin görev alanı dışında kalır.
Uzman görüşü ile bilirkişi raporu aynı şey midir?
Değildir. Bilirkişiyi uyuşmazlığı çözen makam görevlendirir. Uzman görüşü ise tarafın dava konusu olayla ilgili olarak kendi seçtiği uzmandan aldığı bilimsel mütalaadır ve Hukuk Muhakemeleri Kanunu buna açıkça izin verir. İkisi birbirinin yerine geçmez; uzman görüşünün işlevi, teknik bir raporun hangi noktada tartışmalı olduğunu dosyada görünür kılmaktır.
Eksper raporuna itiraz ile bilirkişi raporuna itiraz aynı yol mudur?
Aynı yol değildir. Eksper raporuna itiraz sigorta süreci içinde yürür; itiraz eksperi ve hakem eksper aşamalarından geçer ve tamamlandığında ortaya çıkan rapor, Sigortacılık Kanunu bakımından delil niteliğindedir. Bilirkişi raporuna itiraz ise uyuşmazlık tahkime veya mahkemeye taşındıktan sonra, Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun bilirkişi hükümlerine göre yapılır. İtirazın dayandığı teknik gerekçe ise her iki aşamada da aynı büyüklüklere yöneltilir.
Kaynaklar
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m.279, m.281, m.282 ve m.293
- Sigortacılıkta Tahkime İlişkin Yönetmelik, m.16
- 5684 sayılı Sigortacılık Kanunu, m.22